Atatürk,
halkın genel eğilimlerini yakından izlemek ve milletin her
an nabzını yoklamak istiyordu. Bu amaçla çok partili rejimin
yerleşmesini istemişti. Eski ve kendisine pek bağlı arkadaşı,
o sıra da Paris Büyükelçisi olarak hizmet gören Ali Fethi
(Okyar) Beyi yeni bir parti kurmakla görevlendirmiştir.
Mustafa Kemal Paşa, Ali Fethi Bey'e, "Bir parti kur,
başına geç ve düşüncelerini Mecliste müdafaa et. Bu suretle
particilikten beklenen faydayı da temin etmiş olursun"
dedi.
Böylece Serbest Cumhuriyet Fırkası Atatürk'ün arzusu ile
çok partili hayata kavuşmak için 12 Ağustos 1930'da kuruldu.
Atatürk, Fırka Başkanı Ali Fethi Bey'e yazdığı 11 Ağustos
1930 tarihli mektupta, "Reisicumhurluğun uhdeme teslim
eylediği yüksek ve kanuni vazifeleri Hükümette olan ve olmayan
fırkalara karşı adilane ve bitarafane ifa edeceğime ve laik
Cumhuriyet asası dahilinde fırkanızın her türlü faamileü
cedelarmadırır sid ergele guramayacağını emniyet edebilirsiniz"
diyerek talimat vermiştir. Serbest Cumhuriyet Fırkası liberazmi
savunan bir muhafelet partisi olarak siyasi mücadeleye girdi.
Programına göre parti, Cumhuriyetçilik, milliyetçilik ve
laiklik esaslarına bağlı kalacaktı. Parti ayrıca seçimlerin
tek dereceli olmasını ve kadınların siyasi haklara sahip
olmasını da savunmuştur. Parti genellikle Cumhuriyet Halk
Fırkası'nın devletçi görüşüne karşı liberalizmi savunuyordu.
Serbest Cumhuriyet Fırkası
süratle gelişti. Fethi Bey'in Ege gezisi, halkın hükümet,
devrimler ve laiklik aleyhine gösteri yapmalarına vesile
oldu. Bütün tedbirlere rağmen gericilik yeniden tehlikeli
hüviyeti ile ortaya çıktı. Partiye girenleri kontrol mümkün
olamıyordu. Partiye girenler gerici ve tutucu koyu bir propagandaya
giriştiler. Fesin tekrar giyileceğini, tekkelerin açılacağını,
Arap harflerinin kullanılacağını söylemekten ve hatta Mustafa
Kemal Paşa aleyhine konuşmaktan çekinmediler.
Fethi Bey'in de kontrolünden
çıkan olaylar, onu Mustafa Kemal Paşa ile karşı karşıya
getirmiştir. Pek kısa bir zaman yaşayabilmiş olan Serbest
Cumhuriyet Fırkası zamanında genel ve ara seçimler yapılmamış
belediye seçimleri yapılmışsa da bu seçimler büyük çoğunlukla
Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından kazanılmıştır. Mecliste
belediye seçimlerinde baskı yapıldığı iddia edilerek hükümet
eleştirilmiştir. Bu münakaşalar, çok sert bir mücadele halini
almıştır. Nihayet Serbest Cumhuriyet Fırkası, 18 Aralık
1930 tarihinde kendi kendini kapatmıştır. Fırkanın kendi
kendini feshettiğini bildiren belgede, Partinin Gazi Hazretleriyle
(Atatürk) siyasi yönden karşı karşıya gelmek durumunda kalabileceği
endişesi, feshin önemli sebebi olarak belirtilmiştir.
